Vézelay

Heilige plaats

Op sommige ochtenden lijkt de basiliek van Vézelay als een groot, stenen schip te drijven op een zee van mist, vanuit het dal van de Cure. Als de zon opkomt straalt het in een gouden licht. 
Het is een mooi symbool voor de magie, het mysterie van deze plek. Het begrip 'heilig’ verbinden we vaak met godsdienst, maar reikt verder: naar gezond, heel, één zijn. Het is een diep menselijk verlangen. Al ver vóór Benedictijner monniken hier hun abdij bouwen (eind 9e eeuw) hebben mensen ervaren dat deze ‘eeuwige heuvel’ een krachtplek is. Het zou een knooppunt zijn van aardse energieën: ondergrondse waterstromen en leylijnen (onzichtbare energiebanen over het aardoppervlak). Er zijn misschien ook hier dolmen geplaatst, om deze energieën te bundelen en zo lichaam en geest te helen.

Het leven in de kleine, stille abdij op de heuvel verandert dramatisch als de (veronderstelde) relieken van Maria Magdalena daarheen worden overgebracht. Al snel gaan verhalen rond dat mensen door de relieken genezen. Dat trekt meer en meer pelgrims aan, en handel, geld en macht. Na een grote brand in de oude abdijkerk wordt vanaf 1120 een grote, nieuwe pelgrimskerk gebouwd: de huidige basiliek (officiële eretitel voor een bijzondere kerk).

Naar het licht

In veel spirituele tradities hebben heuvels en bergen een bijzondere betekenis. De aarde reikt er als het ware naar de hemel. Aardse energieën verbinden zich met die van de kosmos.

Zo ook in Vézelay. Voor de monniken was het zonlicht hét symbool van het goddelijke. Zij richtten hun abdijkerk dus op de baan van de zon, zoals hun verre voorgangers de christelijke hoogtijdagen daarmee verbonden. Kerstmis, de geboorte van Christus, valt vrijwel samen met de winterzonnewende (langste nacht). Pasen, de verrijzenis van Christus na zijn dood aan het kruis, valt kort na de lente-equinox (dag ≈ nacht). De geboorte van de profeet Johannes de Doper valt kort na de zomerzonnewende (langste dag). De kerk is zo gebouwd dat deze keerpunten uniek worden uitgelicht. Zo kan de zon rond de feestdag van Johannes een pad projecteren midden door de basiliek, als een magische uitnodiging aan de pelgrim: kom en ga op naar het licht.

De monniken bouwden hun kerk op een oeroude krachtplek én in een oeroude traditie: al duizenden jaren eerder werden heilige plaatsen gebouwd in relatie met de zon. Een bekend voorbeeld is de steencirkel van Stonehenge (Engeland, circa 2300 v.Chr.).

Image

Tip: maak een pelgrimstocht door de seizoenen, geïnspireerd door het grote timpaan en het lichtpad van de basiliek van Vézelay. 

Transformatie

De baan van de zon bepaalt het ritme van de seizoenen en de natuur: geboorte, groei en ontwikkeling, dood en nieuw leven.

Na de lente-equinox lengen de dagen merkbaar en loopt de natuur uit. Op de eerste zondag na de eerste volle maan vieren christenen Pasen: de verrijzenis van Christus na zijn kruisdood. Maria Magdalena was daarvan de eerste getuige. De basiliek is zo gebouwd dat het licht van de opkomende zon in deze periode door de grote ramen van het koor naar binnen valt, steeds sterker. Het vult de ruimte als een krachtig symbool van transformatie, van nieuw leven. Daarom draagt de basiliek de naam van die eerste getuige: Sainte Marie-Madeleine.

Ook de Christus op het grote timpaan roept op tot nieuw leven, tot heelheid en harmonie. Hij dreigt niet met een laatste oordeel, maar nodigt uit, met zijn armen wijd open. Het is prachtige beeldtaal uit de 12e eeuw, geïnspireerd door nog veel oudere verhalen. Tegelijk verbeeldt het een visioen van overal en altijd: een goed leven, in verbinding met jezelf, met anderen en het Andere.

Raamvertelling

Vézelay ligt als een eilandje tussen bossen en velden. In de zomer loop je langs grote rollen stro naar de basiliek. Ook daar zie je, op het grote timpaan, hoe een man de oogst binnenhaalt. Een ander snoeit een wijngaard, zoals dat in het voorjaar nog steeds rond Vézelay wordt gedaan. De technieken zijn veranderd, maar we begrijpen deze beelden uit de 12e eeuw meteen.

Andere beelden staan verder van ons af: monsters, mensen met reuzenoren, zoogdieren met vissenstaarten. De bouwers lieten zich niet alleen inspireren door Bijbelverhalen maar ook door: de animistische tradities van het Keltische christendom, de fabeldieren van de Assyriërs, plantmotieven uit het Verre Oosten, de woestijnvaders en astrologen uit Egypte, de klassieke kennis van de gulden snede (de ‘goddelijke verhouding’), Romeinse basilieken én… de islam. Zij maakten van de basiliek een grandioze raamvertelling over het mysterie van het bestaan, met voor ons – nu – vaak raadselachtige aanwijzingen.

In onze herberg vertelden pelgrims regelmatig hoe ‘iets’ in Vézelay hen diep raakte. Het was een gedeelde ervaring, al waren hun achtergronden, inzichten en overtuigingen nog zo divers. Het is de magische kracht van deze plek, die ook nu intens kan resoneren met ons gevoel.

Kruistochten

Midden 12e eeuw maakt het westerse christendom een enorme bloei door, economisch, bouwkundig, cultureel én militair. Het leidt onder meer tot offensieven tegen islamitische machthebbers in het huidige Spanje en Portugal (Reconquista = herovering) en in het Heilige Land (Kruistochten).

Ook Vézelay groeit en bloeit. Er wonen misschien wel 10.000 mensen. De basiliek staat weer in de steigers, nu om een voorportaal te bouwen, om de stroom van pelgrims te kunnen opvangen. Het dan nieuwe Liber Sancti Jacobi (Boek van Sint Jacob) (link > Pelgrimswegen > Sterrenweg en vredespad) noemt Vézelay als een belangrijk startpunt voor de pelgrimsweg naar Santiago de Compostela, ook verbonden met de Reconquista. Pasen 1046 preekt Bernardus van Clairvaux, een invloedrijke abt, onderaan de heuvel de Tweede Kruistocht. De open hand van Christus, zo uitnodigend op het timpaan, balt zich bij de kruisridders tot een ijzeren vuist. De oproep tot barmhartigheid vervormt tot een strijdkreet. De Kruistocht eindigt in een fiasco. 

In 1946, 900 jaar na die preek, is Vézelay het verzamelpunt van een grote 'kruistocht' voor de vrede. Ook Duitse krijgsgevangenen lopen mee. Enkele van de toen meegedragen, houten kruizen staan nog in de basiliek.